Hoe gaat het er aan toe in de Belgische gevangenissen?

Geactualiseerd op 08 februari 2024

De gevangenis

HOEVEEL GEVANGENISSEN EN GEDETINEERDEN ZIJN ER IN BELGIË?

Er zijn 38 strafinrichtingen in ons land. De gevangenispopulatie schommelt rond de 12.000 personen, de overgrote meerderheid mannen. Daarnaast zijn er nog ongeveer 6.000 mensen die onder elektronisch toezicht staan.

Bijna elke gevangenis heeft een gemengde bevolking die bestaat uit 3 grote groepen:

  1. Personen in voorlopige hechtenis
    Dit zijn de verdachten die in het belang van het onderzoek en in afwachting van hun proces in hechtenis verblijven.
  2. Veroordeelden
    Veroordeelden hebben hun proces reeds achter de rug en zitten dus hun straf uit.
  3. Geïnterneerden
    Geïnterneerden zijn personen die een misdrijf hebben gepleegd maar ontoerekeningsvatbaar werden verklaard. Ze zijn opgesloten voor onbepaalde duur.

WIE ZIT ER IN DE GEVANGENIS?

Per 10 gevangen zijn er ongeveer 3 verdachten die hun proces afwachten, 6 veroordeelden en 1 geïnterneerde.

Daarnaast zijn er kleinere groepen gedetineerden, bestaande uit illegale vreemdelingen, minderjarigen en mensen die na hun straf ter beschikking zijn gesteld van de regering of van de strafuitvoeringsrechtbanken.

WAT IS HET DOEL VAN EEN GEVANGENISSTRAF?

  1. Boetedoening voor het veroorzaakte leed bij slachtoffers en de maatschappij;
  2. Individuele preventie: beveiliging van de maatschappij door te beletten dat veroordeelden nieuwe feiten plegen;
  3. Collectieve preventie: mensen afschrikken door voorbeeldstelling en beletten dat ze misdrijven zouden plegen.

 

Het doel van de gevangenisstraf is dus ook ervoor te zorgen dat veroordeelden beter uit de gevangenis komen en op geslaagde wijze hun plaats terug innemen in de maatschappij.

Daar kan men enkel in slagen wanneer er tijdens de opsluiting gewerkt wordt aan de eventuele problemen die er voordien al waren.  Een oud zeer van het gevangeniswezen is dat de individuele begeleiding vaak te wensen over laat. Binnen de meeste gevangenissen zoekt men wel naar mogelijkheden – met beperkte middelen – om gevangenen nieuwe vaardigheden aan te leren of inzichten bij te brengen.  In de eerste plaats streeft men naar herstel van schade en herstel van de verstoorde relatie tussen dader, slachtoffer en samenleving.

Men tracht de dader hierbij uit zijn passieve en defensieve rol te halen. Hij moet actief zijn verantwoordelijkheid opnemen tegenover het slachtoffer en de samenleving. Zo krijgt hij de kans om zijn schuld in te lossen.

HOE ZIET EEN GEVANGENISSTRAF ER UIT?

De essentie van een gevangenisstraf is de vrijheidsberoving.

In sommige gevangenissen zitten gedetineerden 22u per dag in een cel van slechts enkele vierkante meter groot. Daar zitten ze alleen, met 2 of met 3.

In andere gevangenissen brengen gevangenen een groot deel van de tijd door in werkateliers of gemeenschappelijke eet- en ontspanningsruimtes.

De radicale inperking van de bewegingsvrijheid is gemeenschappelijk aan elke gevangenis.

Omdat onze strafinstellingen daders moeten helpen om hun tijd achter de tralies zo zinvol en toekomstgericht mogelijk in te vullen is voorzien in:

  • Een psychosociale dienst;
  • Aanbod aan activiteiten, waaronder ook beroepsopleidingen zoals papier of karton vouwen en snijden, oude kleren sorteren, wassen of naaien, …

KOMT ELKE DADER IN DE GEVANGENIS TERECHT?

Niet alle daders van misdrijven komen in de gevangenis terecht. Of en wanneer men een dader opsluit, hangt van meerdere factoren af.

Bij ernstige aanwijzingen van schuld voor misdrijven strafbaar gesteld met een gevangenisstraf vanaf één jaar, kan een verdachte door de onderzoeksrechter in voorlopige hechtenis worden geplaatst. Dit doet men wanneer de dader een gevaar betekent voor de maatschappij, wanneer men vreest dat hij/zij zal vluchten of wanneer dit noodzakelijk is voor het onderzoek. De voorlopige hechtenis is geen straf, maar wel een maatregel in afwachting van het proces. Indien de dader nadien wordt veroordeeld, houdt men rekening met de voorlopige hechtenis voor het berekenen van het strafrestant.

De voorlopige hechtenis vormt de uitzondering. In België geldt immers een vermoeden van onschuld totdat er een definitieve rechterlijke uitspraak is tussengekomen. 

Het is niet altijd zo dat wanneer een gevangenisstraf wordt opgelegd de dader ook effectief wordt opgesloten. In volgende gevallen zal de veroordeelde na het krijgen van zijn uitspraak niet naar de gevangenis moeten:

  • De dader krijgt een effectieve gevangenisstraf die kleiner of gelijk is aan de ondergane voorhechtenis;
  • Veroordelingen tot gevangenisstraffen onder de 18 maanden worden vaak onder de modaliteit van het elektronisch toezicht uitgeoefend;
  • Bij een straf met uitstel moet de veroordeelde zijn gevangenisstraf niet ondergaan indien hij gedurende een bepaalde periode geen nieuwe strafbare feiten pleegt en zich houdt aan de opgelegde voorwaarden.

Regimes waarbij de veroordeelde de strafinstelling kan verlaten

Er zijn verschillende mogelijkheden zoals:

  • Uitgaansvergunning of penitentiair verlof: hierbij mag de veroordeelde tijdelijk de gevangenis verlaten (enkele uren of dagen);
  • Beperkte detentie of elektronisch toezicht: hierbij voert de veroordeelde zijn straf gedeeltelijk of volledig uit buiten de gevangenismuren;
  • Plaatsing in transitiehuis;
  • Voorlopige of voorwaardelijke invrijheidsstelling.

UITGAANSVERGUNNING

Een uitgaansvergunning verleent men voor verschillende redenen die vaak kaderen binnen de reclassering van de veroordeelde.

Hiervoor moet de gevangenisdirecteur advies verlenen en beslist de minister van Justitie.

Bij deze modaliteit mag de gevangene voor maximum 16 uur de gevangenis verlaten.

Een uitgaansvergunning kan ook toegekend worden voor familiale of medische redenen.

PENITENTIAIR VERLOF

Penitentiair verlof is de toelating om gedurende maximum 36 uur de gevangenis te verlaten om de 3 maanden.

De bedoeling is om de relatie tussen de veroordeelde en zijn familie of de samenleving te bevorderen en zijn re-integratie in de maatschappij voor te bereiden.

De minister van Justitie bepaalt of men een aanvraag al dan niet toekent en onder welke voorwaarden dit kan gebeuren. Bijvoorbeeld: geen alcohol nuttigen, geen drugsgebruik, zich niet in de nabijheid van zijn slachtoffer begeven,…

BEPERKTE DETENTIE (‘HALVE VRIJHEID’)

Beperkte detentie betekent dat de veroordeelde de nacht in de gevangenis doorbrengt en tijdens de dag buiten de gevangenis werkt of een opleiding of therapie volgt die kadert in zijn reclasseringsplan.

Hiervoor moet de veroordeelde 6 maanden of minder verwijderd zijn van een mogelijke voorwaardelijke invrijheidstelling en aan bepaalde voorwaarden voldoen.

ELEKTRONISCH TOEZICHT

In België bestaat elektronisch toezicht sinds 1998. Dit laat de veroordeelde toe om zijn straf thuis te ondergaan in plaats van in de gevangenis.

Als iemand onder elektronisch toezicht staat, moet hij/zij een bepaald dagschema volgen waarin vastligt wanneer hij thuis hoort te zijn en wanneer hij buiten mag om te werken of een opleiding te volgen. De vrijheid van komen en gaan is hier beperkt, maar de veroordeelde is zo wel in de mogelijkheid om zijn familie, sociale en economische contacten te onderhouden of te herstellen.

Bij elektronisch toezicht draagt men een enkelband met een zender. Een centrale controle-eenheid gaat na of de veroordeelde wel op de vooraf overeengekomen plaats is. Echter komt lang niet iedereen hiervoor in aanmerking. Het hangt af van de gepleegde feiten en de duur van de resterende straf.

TRANSITIEHUIS

Een transitiehuis is een kleinschalige woonvoorziening waar een 15-tal veroordeelden de laatste maanden van hun detentie werken aan hun re-integratie in de maatschappij.

Een transitiehuis vormt een overgangsfase, een brug tussen opsluiting in een gevangenis enerzijds en een andere strafuitvoeringsmodaliteit (zoals elektronisch toezicht of voorwaardelijke invrijheidsstelling) anderzijds. Veroordeelden nemen actief deel aan hun traject én aan de werking van een transitiehuis in al haar facetten.

VOORWAARDELIJKE INVRIJHEIDSTELLING

Als u vrijkomt voor uw gevangenisstraf ten einde is, dan spreken we over een voorlopige of voorwaardelijke invrijheidstelling. Om welk type het gaat, hangt af van de duur van uw gevangenisstraf(fen).

WAT TE VERWACHTEN ALS SLACHTOFFER, WANNEER DE DADER ACHTER TRALIES VERDWIJNT?

Als slachtoffer kan u vragen om te worden betrokken bij uitvoering van de gevangenisstraf van de veroordeelde via het invullen van een ‘slachtofferfiche’.

Via deze slachtofferfiche kan u:

  • vragen om geïnformeerd te worden over beslissingen die worden genomen door de minister van Justitie (via zijn administratie), de strafuitvoeringsrechter of de strafuitvoeringsrechtbank;
  • voorwaarden voorstellen die in uw belang kunnen worden opgelegd bij een eventuele vervroegde invrijheidstelling van de dader (bijvoorbeeld dat de veroordeelde geen contact met u mag opnemen);
  • vragen om gehoord te worden door de strafuitvoeringsrechter of de strafuitvoeringsrechtbank wanneer er een zitting is.

Voor meer informatie kan u bij ons team strafrecht terecht.

Meer artikels over strafrecht

Nationale herdenkingsdag van de slachtoffers van terrorisme – 11/03/2024

Twintig jaar geleden werd 11 maart door de Europese Unie uitgeroepen tot herdenkingsdag van de slachtoffers van terrorisme. De aanleiding betrof de gruwelijke aanslag in...

Lees verder

Laatste Nieuws Update

ASSISEN. Burgerlijke partij ziet pizzamoord als een executie: “Met de loop tegen de schedel” Kris Luyckx had een tiental argumenten klaarliggen. “In die branche ben...

Lees verder